Vấn Đề Cơ Bản Của Triết Học

Theo Ph.Ăng-ghen: "Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại, là vấn đề quan hệ giữa tư duy với tồn tại" (hay giữa ý thức với vật chất).

Đây là vấn đề xuất phát điểm, quyết định toàn bộ thế giới quan của một nhà triết học. Vấn đề này gồm hai mặt:

Mặt thứ nhất (Bản thể luận): Trả lời câu hỏi: Giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước, cái nào có sau? Cái nào quyết định cái nào?

Mặt thứ hai (Nhận thức luận): Trả lời câu hỏi: Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

Dựa vào cách giải quyết mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản, triết học chia thành hai trào lưu đối lập:

Chủ nghĩa duy vật (Materialism): Khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau; vật chất tồn tại khách quan và quyết định ý thức. Trong lịch sử, chủ nghĩa duy vật trải qua ba hình thức: Chủ nghĩa duy vật chất phác (Cổ đại) – đồng nhất vật chất với các vật thể cụ thể; Chủ nghĩa duy vật siêu hình (Thế kỷ XVII-XVIII) – nhìn thế giới như cỗ máy khổng lồ; Chủ nghĩa duy vật biện chứng (Mác-Lênin) – vật chất quyết định ý thức nhưng ý thức tác động ngược lại qua thực tiễn.

Chủ nghĩa duy tâm (Idealism): Khẳng định ý thức, tinh thần có trước và quyết định vật chất. Chia làm hai phái: Chủ nghĩa duy tâm chủ quan (Berkeley, Hume) – thế giới là "phức hợp của những cảm giác" cá nhân; Chủ nghĩa duy tâm khách quan (Plato, Hegel) – tinh thần tuyệt đối tồn tại độc lập bên ngoài con người.

Khả tri luận: Khẳng định con người hoàn toàn có khả năng nhận thức được bản chất thế giới. Những tri thức khoa học là sự phản ánh chân thực hiện thực khách quan. Đại diện: chiếm đại đa số các nhà triết học.

Bất khả tri luận: Khẳng định con người không thể hiểu được bản chất chân thực của thế giới, nhận thức chỉ dừng lại ở các hiện tượng bề ngoài. Đại biểu tiêu biểu: Immanuel Kant với thuyết "Vật tự nó" – con người chỉ nhận thức được các "hiện tượng", còn bản thân "vật tự nó" thì nhận thức vĩnh viễn không thể vươn tới được.